આજના જમાનાની અનેક અભિનેત્રીઓને ટક્કર મારે એવી સુંદર હતી આ અભિનેત્રી…

ભારતની પહેલી બોલતી ફિલ્મ ‘આલમ આરા’ માં આ નાયિકાએ કામ કર્યું હતું, જે નવાબ પરિવાર સાથે સંબંધ ધરાવતી હતી. આજની પેઢી દીપિકા પદુકોણને ઓળખે છે, કંગના રનૌતને ઓળખે છે, પ્રિયંકા ચોપરાને ઓળખે છે, કરીના કપૂરને ઓળખે છે પણ ઝુબૈદાનું નામ તેઓ પહેલી જ વાર સાંભળી રહી હશે.

ઝુબૈદાનું આખું નામ ઝુબૈદા બેગમ ધનરાજગીર હતું. તે ભારતની પહેલી બોલતી ફિલ્મ ‘આલમઆરા’ ની હિરોઈન હતી. ૧૯૧૧ માં જન્મેલી આ અભિનેત્રીના અવસાનને ૨૭ વર્ષ પૂરા થયા. ઝુબૈદા બેગમ માત્ર એક્ટ્રેસ જ નહોતી, તે એક નવાબ પરિવારની પ્રિન્સેસ પણ હતી.

ફિલ્મોના નામ આવતાની સાથે જ હીરોથી લઈ અલગ અલગ પ્રકારની હીરોઇનો નજર સામે આવે છે. આ હીરો નાયિકાઓ દરેકના જીવનમાં એટલી બધી વળાઈ ગઈ છે કે તેઓ ટીવી પર આવતી જાહેરાતોથી લઈને મોબાઈલના વોલપેપર્સ સુધીના દરેક બાબતમાં સામેલ રહે છે. પરંતુ એક સમય હતો જ્યારે ધનિક લોકો મૂવી જોતા હતા. થિયેટરમાં પહોંચવું સામાન્ય માણસ માટે અશક્ય હતું. આજે પણ આપણે મોબાઈલ પર આપણા મનપસંદ સ્ટાર્સની મૂવીઝ જોઈ શકીએ છીએ પરંતુ ઘણા દાયકા પહેલા આ એટલું સરળ નહોતું. ઘણા વર્ષો પહેલા, જ્યારે ભારતની પહેલી ફિલ્મ રાજા હરિશ્ચંદ્ર બનાવવામાં આવી હતી, ત્યારે તેમાં કોઈ હિરોઇન ભજવવા માટે કોઈ માણસ મળ્યો ન હતો, ત્યારે એક વ્યક્તિએ આ પાત્ર ભજવ્યું હતું. તો ચાલો આપણે પહેલી હિન્દી ફિલ્મ અભિનેત્રી પાસેથી જાણીએ, જેમણે મહિલાઓને ફિલ્મોમાં અભિનય કરવાના દરવાજા ખોલ્યા હતા. આ અભિનેત્રીનું નામ છે ‘ઝુબૈદા.’

ઝુબૈદા જ્યારે બાર વર્ષની હતી ત્યારે હિન્દી ફિલ્મોમાં પગ મૂક્યો હતો. પહેલી ફિલ્મ કોહિનૂરમાં ઝુબૈદા માત્ર બાર વર્ષની હતી. ઝુબૈદાએ જ્યારે ફિલ્મોમાં કામ કરવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે તે મહિલાઓ માટે સારી ન માનવામાં આવતી. વર્ષ 1920 માં આવેલી કોહિનૂર ફિલ્મમાં ઝુબૈદાએ તેની બહેન સુલતાના સાથે પડદા પર પગ મૂક્યો હતો.

ઝુબૈદાનો જન્મ ગુજરાતના સુરત શહેરમાં થયો હતો. મુસ્લિમ પરિવારમાં જન્મેલા ઝુબૈદાના પિતા નવાબ હતા. નવાબ સીદી ઇબ્રાહિમ મોહમ્મદ યાકુત ખાન ત્રીજા ક્રમે હતા. આ સાથે ઝુબૈડાને સુલતાના અને શેહઝાદી નામની બે વધુ બહેનો પણ હતી. ત્રણેય બહેનો અભિનેત્રીઓ હતી અને ફિલ્મોમાં કામ કરતી હતી. આ તે સમયગાળો હતો જ્યારે સન્માનિત પરિવારની મહિલાઓની ફિલ્મોમાં કામ કરવું સારું માનવામાં આવતું ન હતું.

અદભુત સૌન્દર્ય ધરાવતી ઝુબૈદા બેગમની માતા પણ સાયલેન્ટ ફિલ્મોની અભિનેત્રી હતી. ઝુબૈદા એક પ્રતિષ્ઠિત નવાબ પરિવારની શાહઝાદી હોવા છતાં એણે એની માતાના પગલે ફિલ્મોમાં આવવાનું પસંદ કર્યું હતું. અલબત્ત, એ ઝમાનામાં યુવતીઓ માટે ફિલ્મોમાં કામ કરવું તે પ્રતિષ્ઠાપાત્ર ગણાતું નહોતું. તેના પિતા નવાબ સચિન ધનરાજગીર તરીકે ઓળખાતા હતા. માં ફાતિમા બેગમ સાયલેન્ટ ફિલ્મોમાં કામ કરતી હતી. ત્યારે ત્રણેય રૂપાળી બહેનોને ફિલ્મોમાં કામ કરવા ઓફર આવતી હતી પણ પિતા એનો ઇનકાર કરી દેતા હતા.

પરંતુ એકવાર પૃથ્વીરાજ કપૂર અને નિર્દેશક અરદેશર ઈરાનીએ નવાબ સાહેબને મનાવી લીધા અને તેઓ પોતાની પુત્રીઓ પણ ફિલ્મોમાં કામ કરે તે માટે સંમત થઇ ગયા.

‘બલિદાન’ એક એવી ફિલ્મ હતી જે યુરોપમાં પ્રદર્શિત થઇ. ધી સીનેમોગ્રાફ કમિટી એસોસીએશને ‘બલિદાન’ ફીલ્મની પ્રશંસા કરી. આ ફિલ્મની કથા બંગાળના મંદિરમાં અપાતા પશુઓના બલિદાન પર આધારિત હતી. આ ફિલ્મની મૂળ કથા કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોરની લખેલી હતી. ભારતીય ફિલ્મ બોર્ડના યુરોપિયન સભ્યોએ આ ફિલ્મને યુરોપમાં પ્રદર્શિત કરવા ભલામણ કરી હતી.

‘બલિદાન’ ફિલ્મની મુખ્ય અભિનેત્રી ઝુબૈદા બેગમ અને મુખ્ય કલાકાર અભિનેતાઓ માસ્તર વિઠ્ઠલ તથા જાલ ખંભાતા હતા.

image source

તે પછી ૧૯૩૧ માં પહેલી જ વાર ભારતમાં એક બોલતી ફિલ્મ બની. એ ટોકી ફિલ્મનું નામ ‘આલમઆરા’ તેની મુખ્ય અભિનેત્રી ઝુબૈદા બેગમ હતી. તા. ૧૪ માર્ચ ૧૯૩૧ ના રોજ ‘આલમઆરા’ ફિલ્મ મુંબઈના ‘મેજિસ્ટિક સિનેમા’ માં પ્રદર્શિત થઇ. આમ ઝુબૈદા બેગમ તે ભારતની પહેલી સાઉન્ડ ટ્રેક ધરાવતી બોલતી હિન્દી ફિલ્મની પહેલી અભિનેત્રી બની ગઈ.

ઝુબૈદાએ પહેલી બોલતી ફિલ્મ આલમ આરામાં કામ કર્યું હતું. જે બાદ તેના કામની માંગ વધુ થવા લાગી અને તેના વેતનમાં પણ ઘણો વધારો કરવામાં આવ્યો. ઝુબૈદા તેના સમયની પ્રખ્યાત અભિનેત્રીઓમાંની એક હતી. 1925 માં, ઝુબૈદાએ એક પછી એક નવ ફિલ્મોમાં કામ કર્યું. જેમાં કાલા ચોર, દેવદાસી, દેશ કા દુશ્મન જેવી ફિલ્મો શામેલ છે.

image source

ઝુબૈદા હિન્દી ફિલ્મોની પહેલી હિરોઇન હતી, જેમણે સ્ક્રીન પર પહેલી વાર હલચલ મચાવી હતી. ફિલ્મ એઝરા મિર્ઝામાં ઝરીન નામની સર્કસ ગર્લની ભૂમિકા તેની અભિનયની સફરને યાદગાર બનાવી દે છે. 1988 માં ઝુબેદાના મૃત્યુ પહેલા તેમની છેલ્લી ફિલ્મ નિર્દોષ અબલા હતી. જેમાં તેણે અભિનય કર્યો હતો.